PTTK Otwock - powrót na stronę główną
Menu krajoznawcze ABC
Strona główna
ZOT PTTK
Krajoznawcze ABC
Miejsca pamięci

Publikacje oddziału.


Prezentacje zeszyt 1 - "Przedmoście Warszawa"
autor: Paweł Ajdacki
wydanie I, Otwock 2007
64 str, cena 12 zł
książka jest do kupienia w Centrum Informacji Turystycznej na dworcu PKP w Otwocku - godziny otwarcia, telefon, mail w zakładce Centrum Informacji Turystycznej. Prezentacje zeszyt 1 - Przedmoście
Warszawa

Od autora. Jadąc z Warszawy do Otwocka pociągiem lub autobusem, pasażerowie widzą na jednej z prywatnych posesji w Józefowie przy ul. Piłsudskiego bryłę szarego, żelbetonowego schronu. Mało kto orientuje się z jakiego okresu on pochodzi i kto go wybudował. Książka "Przedmoście Warszawa" w zwięzłej formie przybliża dzieje tych umocnień. Zawiera opisy zachowanych, ale jednocześnie mało znanych umocnień na wschód od Warszawy budowanych przez różne armie na przestrzeni 60 lat od końca XIX w. po rok 1944. Dla wielu mieszkańców podwarszawskich miejscowości i przybywających tutaj turystów, oglądane codziennie schrony i ich ruiny stanowią całkowitą zagadkę. Umocnienia Przedmościa Warszawa nie są tak okazałe jak fortyfikacje Międzyrzeckiego Rejonu Umocnionego czy Wału Pomorskiego, ale są równie fascynujące i godne zwiedzenia. A dla przyszłych pokoleń stanowią ślad walk toczonych na przedpolach Warszawy w 1920 i 1944 r. Z ponad 100 obiektów wzniesionych podczas trzech faz rozbudowy Przedmościa w całości dotrwało niespełna 20. Niniejsze opracowanie nie jest monografią wyczerpującą temat a tylko przyczynkiem do niej, mającym na celu rozbudzenie zainteresowania zapomnianymi fortyfikacjami.

Publikacja ta nie powstałaby gdyby nie bezinteresowna pomoc wielu osób. Szczególne słowa podziękowania pragnę skierować do Pawła Tywoniuka, z którym przygotowywałem pierwsze skromne wydanie "Przedmościa Warszawa" w 2006 r. dla uczestników III Pikniku Fortecznego na Dąbrowieckiej Górze. Razem odbyliśmy wiele wypraw terenowych, podczas których przeprowadziliśmy inwentaryzację zachowanych obiektów Przedmościa oraz wykonaliśmy obszerną dokumentację fotograficzną. Słowa podziękowania składam także panu Piotrowi Orlańskiemu oraz panu Robertowi Tworzydło za udostępnienie fotografii schronów z okolic Słupna, Kobyłki, Wesołej i Zielonki, panu Waldemarowi Trójca i Wydawnictwu Model-Hobby z Katowic za udostępnienie rysunków pociągu pancernego BP-42/44, Wydawnictwu Kartograficznemu DEMART za udostępnienie fragmentów mapy turystycznej "Okolice Warszawy" w skali 1:75 000 oraz Muzeum Ziemi Otwockiej za udostępnienie historycznych fotografii. Bez pomocy wyżej wymienionych osób nie było by możliwe wydanie tej publikacji.

Przy opracowywaniu publikacji korzystałem z szeregu źródeł, w tym również z kilku stron internetowych opisujących umocnienia Przedmościa i walki toczone na jego obszarze. Pełny wykaz tych źródeł podałem na końcu książki. Numeracja schronów występująca w tekście jest tylko numeracją autorską, mającą ułatwić orientację czytelnika o położeniu w terenie opisywanych w tekście obiektów Przedmoście Warszawa nadal czeka na rzetelne przebadanie i monograficzne opracowanie. W tym miejscu pragnę się zwrócić do szanownych czytelników z apelem o pomoc. Jeżeli ktoś z Państwa posiada jakieś ciekawe wiadomości na temat omawianych umocnień, nieznane publikacje, rysunki, zdjęcia to proszę o kontakt. Materiały te z pewnością zostaną wykorzystane przy opracowywaniu drugiego wydania książki.
Życzę przyjemnej lektury i niezapomnianych wrażeń przy zwiedzaniu reliktów umocnień Przedmościa Warszawa.
Paweł Ajdacki.




Prezentacje zeszyt 2 - "Miejsca pamięci narodowej"
autorzy: Paweł Ajdacki, Zbigniew Wiliński
wydanie I, Otwock 2008
164 str, cena 20 zł
książka jest do kupienia w Centrum Informacji Turystycznej na dworcu PKP w Otwocku - godziny otwarcia, telefon, mail w zakładce Centrum Informacji Turystycznej.

Tym razem PTTK-owcy Paweł Ajdacki i Zbigniew Wiliński dokonali inwentaryzacji i sporządzili dokumentację fotograficzną 403 obiektów w 57 miejscowościach miejsc pamięci narodowej.
Autorzy zdają sobie sprawę, że mogli nie dotrzeć do wszystkich pomników i tablic pamiątkowych, dlatego pod spodem przedstawiają spis wszystkich obiektów w kolejności alfabetycznej w/g miejscowości i proszą o przekazywanie wszelkich informacji dotyczących obiektów opisywanych w książce jak też tych, do których nie udało im się dotrzeć.

Prezentacje zeszyt 2 - Miejsca pamięci narodowej
MIEJSCA PAMIĘCI NARODOWEJ
Otwocka, Mazowieckiego Parku Krajobrazowego i okolic miast, gmin i dzielnic: Celestynów, Dębe Wielkie, Halinów, Józefów, Karczew, Kołbiel, Osieck, Otwock, Sobienie Jeziory, Sulejówek, Wiązowna, Warszawa Wawer i Wesoła.



"Gdy gaśnie pamięć ludzka -
dalej mówią kamienie"
Jan Paweł II




Inwentaryzacja terenowa obiektów: Paweł Ajdacki, Paweł Tywoniuk, Zbigniew Wiliński. Otwock 2008



IDEA i WYKAZ MIEJSC PAMIĘCI NARODOWEJ w zakładce Miejsca pamięci



Prezentacje zeszyt 3 - "Celestynów i okolice"
autorzy: Paweł Ajdacki, Paweł Tywoniuk
wydanie I, Celestynów 2008
32 str, cena 8 zł
książka jest do kupienia w Centrum Informacji Turystycznej na dworcu PKP w Otwocku - godziny otwarcia, telefon, mail w zakładce Centrum Informacji Turystycznej. Prezentacje zeszyt 3 - Celestynów i okolice

Zaproszenie Wójta Gminy Celestynów.
Chciałbym serdecznie zaprosić Państwa do Gminy Celestynów. Region położony jest w odległości ok. 40 km od Warszawy na szlaku kolejowym Warszawa - Dęblin. Ponad 60% obszaru gminy zajmują lasy. Przeważająca ich część wchodzi w skład Mazowieckiego Parku Krajobrazowego. W Celestynowie mieści się siedziba Nadleśnictwa Celestynów obejmującego obszar lasów od Warszawy po niemalże Garwolin. Dynamiczny rozwój Celestynowa rozpoczął się gdy wybudowana została w 1877 roku Kolej Nadwiślańska. Komunikacja kolejowa zapewniła miejscowości łączność z Warszawą i ściągała tu licznych nowych mieszkańców oraz gości - tak jest po dzień dzisiejszy.

Główną zaletą gminy są jej walory przyrodnicze. Wspaniały mikroklimat oraz czyste powietrze powodują, że obszar gminy cieszy się zainteresowaniem wśród ludzi uprawiających turystykę pieszą lub rowerową, ceniących bliskie spotkania z przyrodą i miejscową kulturą. Osobliwością obszaru gminy Celestynów są liczne unikalne zbiorowiska roślinności bagiennej i torfowiskowej. Obecnie Gmina Celestynów rozwija się dynamicznie. Liczy ponad 11 tys. mieszkańców. W wielu miejscowościach prowadzona jest budowa kanalizacji, a cały region został zwodociągowany.

W celestynowskim lesie powstaje nowoczesny kompleks budowany przez Lasy Państwowe pod nazwą Centrum Edukacji Leśnej. Będzie to jeden z najnowocześniejszych obiektów w Polsce. We wsi Ostrowik Uniwersytet Warszawski prowadzi Obserwatorium Astronomiczne natomiast w miejscowości Lasek powstała placówka naukowo-badawcza - Instytut Wysokich Ciśnień PAN, która w porozumieniu z władzami gminy planuje uruchomienie Parku Innowacyjnego, w którym testowane będą najnowocześniejsze technologie. Chciałbym serdecznie zaprosić Państwa do naszej Gminy. Warto właśnie tutaj odpocząć przyjeżdżając na wolny weekend, ale również osiedlić się. Jednorodzinny charakter zabudowy wśród lasów gwarantuje spokój, natomiast bliskie położenie stolicy - miejsca pracy. Serdecznie zapraszam do Celestynowa - zielonego zakątka koło Warszawy.

Pozdrawiam
Wójt Gminy Celestynów
Stefan Traczyk




Prezentacje zeszyt 4 - "Cmentarze wojenne - Warszawa"
autorzy: Paweł Ajdacki, Paweł Tywoniuk
wydanie I, Otwock 2008
96 str, cena 15 zł
książka jest do kupienia w Centrum Informacji Turystycznej na dworcu PKP w Otwocku - godziny otwarcia, telefon, mail w zakładce Centrum Informacji Turystycznej. Prezentacje zeszyt 4 - Cmentarze wojenne - Warszawa

Od autorów. Książka, którą przekazujemy do rąk czytelników, jest pozycją szczególną. Jej tematyka jest rzadko podejmowana w literaturze krajoznawczej. Traktuje ona o zachowanych do dnia dzisiejszego na terenie Warszawy miejscach pochówku żołnierzy, powstańców i partyzantów. Zamieszczone opisy dotyczą samodzielnych cmentarzy wojennych, cmentarzy obecnie cywilnych, ale mających swój wojskowy rodowód (zakładane były na potrzeby kwaterujących w Warszawie wojsk), kwater, mogił zbiorowych i indywidualnych na cmentarzach wyznaniowych i komunalnych oraz mogił zbiorowych i indywidualnych rozsianych w różnych miejscach miasta. Zdecydowana większość miejsc pochówku pochodzi z XX w., ale są też mogiły dużo dawniejsze. Najstarsze z zachowanych pochodzą z okresu Potopu i trzydniowej bitwy stoczonej przez wojska polskie ze Szwedami i Brandenburczykami o Warszawę w dniach 28-30 lipca 1656 r. Intencją autorów było pokazanie miejsc pochówku żołnierskiego z różnych okresów historii naszego kraju. W opisanych cmentarzach i mogiłach spoczywają nie tylko Polacy, walczący w obronie własnego kraju, ale też Rosjanie, Niemcy, Włosi, Francuzi, Litwini, Tatarzy, Kozacy, którzy nie zawsze byli naszymi sprzymierzeńcami, ale często najeźdźcami bądź okupantami. Śmierć zrównała wszystkich. Ze względu na ograniczony format książki w opisach i w wykazie pominięte zostały mogiły i cmentarze cywilnych ofiar wojen, a w szczególności ofiar terroru z lat II wojny światowej. Gdyby i one zostały uwzględnione w opisie to książka musiałaby mieć kilka razy większą objętość. Zrezygnowaliśmy również generalnie z podawania danych personalnych pochowanych żołnierzy, ze względu na ogromną liczbę pochowanych. W opisach podawane są tylko imiona i nazwiska pochowanych osób w mogiłach pojedynczych, niewielkich zbiorowych, lub jeżeli pochowana w danej mogile lub na cmentarzu osoba była kimś znanym, znaczącym dla historii Warszawy i Polski. Jedyny wyjątek od tej zasady stanowi podanie pełnego wykazu pochowanych na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach weteranów Powstania Styczniowego, którzy byli pensjonariuszami Schroniska dla Weteranów 1863 r. na Pradze.

Niniejsza praca stanowi przyczynek do całościowego potraktowania tematu grobownictwa wojennego od najdawniejszych czasów po rok 1945 na terenie Warszawy. Opracowanie powstało w oparciu o wszelkie dostępne źródła drukowane i archiwalne oraz opracowania nie publikowane, wspomnienia i przekazy ustne. Ich wykaz został przedstawiony w bibliografii. Kwerenda biblioteczna, archiwalna oraz penetracje terenowe pozwoliły zebrać informacje o ponad 100 obiektach (grobach, kwaterach, cmentarzach). Ponadto wszystkie z wymienionych miejsc zostały przez autorów zlokalizowane w terenie, zbadane i zinwentaryzowane. Bytność w terenie pozwoliła zweryfikować, zaktualizować i poprawić wiele błędów i nieścisłości, które figurują w dostępnej literaturze oraz na epitafiach i inskrypcjach nagrobnych.

Opisane są wszelkie miejsca pochówku żołnierzy, bez względu na to, w jakiej służyli armii i kiedy polegli bądź zmarli. Są tutaj cmentarze wojskowe funkcjonujące w okresie pokoju przy warszawskim garnizonie, ale przede wszystkim cmentarze wojenne zakładane w czasie działań wojennych lub po ich ustaniu na pobojowiskach i cmentarze zbiorcze tworzone po zakończeniu wojny, na których spoczywają polegli żołnierze. Oprócz samodzielnych cmentarzy wojskowych i wojennych, znajdują się tutaj opisy wydzielonych kwater i mogił wojennych na ogólnodostępnych cmentarzach wyznaniowych i komunalnych oraz pojedyncze bądź zbiorowe mogiły poza nimi. Wszystkie opisane miejsca zostały uporządkowane w układzie alfabetycznym. Występujące w tekście określenia: Polacy, Niemcy, Rosjanie, nie zawsze odnoszą się do konkretnej narodowości, szczególnie w odniesieniu do cmentarzy z I wojny światowej, gdy walczyły ze sobą armie wielonarodowe, w szeregach których walczyły setki tysięcy Polaków.

Stosowane w niniejszej publikacji pojęcia: cmentarz wojenny, kwatera wojenna, mogiła wojenna oznaczają:
cmentarz wojenny - obiekt samodzielny lub wspólny z poległymi żołnierzami innych formacji lub narodowości, cywilnych organizacji zbrojnych czy ofiar terroru. Jest on zawsze obiektem ogrodzonym, posiadającym wytyczone alejki, drogi i elementy dekoracyjne. Na cmentarzach wojennych chowa się żołnierzy lub osoby cywilne poległe w toku działań wojennych.
kwatera wojenna - wydzielona część cmentarza o powierzchni co najmniej 40m2, w której może być pochowanych kilkudziesięciu lub kilkuset żołnierzy bądź osób cywilnych poległych w walce. Może być ona samodzielna lub wspólna, oddzielona ogrodzeniem stałym lub pasem zieleni z akcentami dekoracyjnymi.
mogiła wojenna - osobne miejsce pochówku jednej, kilku lub kilkudziesięciu (w skrajnych przypadkach kilkuset) poległych żołnierzy, partyzantów bądź cywilnych ofiar terroru.

W tekście zostało też ujednolicone nazewnictwo, występujące w różnego rodzaju napisach inskrypcjach umieszczonych na pomnikach, tablicach czy nagrobkach. Dlatego wszędzie gdzie opisywane są XIX- i XX-wieczne mogiły kryjące szczątki polskich żołnierzy z regularnych jednostek wojskowych piszemy, że byli Wojska Polskiego (WP). Jest to określenie stosowane do polskich sił zbrojnych od 1807 r. tj. od czasu powstania Księstwa Warszawskiego. Nawet stosowane w okresie Polski Ludowej określenie Ludowe Wojsko Polskie było tylko określeniem propagandowym, nie mającym żadnego uregulowania prawnego. Formalnie przez cały okres PRL istniało tylko Wojsko Polskie i tylko tak we wszystkich aktach prawnych nazywano siły zbrojne. W podobny sposób zostało ujednolicone nazewnictwo w odniesieniu do żołnierzy z Armii Czerwonej. We wszystkich opisach odnoszących się do miejsc pochówku żołnierzy radzieckich z lat 1918-45 umieszczamy nazwę Armia Czerwona ponieważ zmiana nazwy sił zbrojnych ZSRR na Armię Radziecką nastąpiła dopiero w 1946 r. tj. po zakończeniu II wojny światowej. Wynika z tego, że we wszystkich grobach z okresu II wojny światowej spoczywają właśnie żołnierze Armii Czerwonej a nie Armii Radzieckiej.

Zagadnienie grobownictwa wojennego dotyczące okresu I i przede wszystkim II wojny światowej ma już swoją bogatą literaturę historyczną. Co się zaś tyczy okresów wcześniejszych, można znaleźć tylko wzmianki w publikacjach traktujących o innych aspektach (militarnych, gospodarczych, społecznych czy politycznych) wojen XVII, XVIII czy XIX w. Mimo coraz widoczniejszego postępu w badaniach nad tym zagadnieniem, istnieją nadal poważne luki na tym polu. Dotyczy to również i miasta stołecznego Warszawy. Pamięć ludzka z natury rzeczy jest ułomna i zawodna. Tradycja, nawet żywa, po kilkudziesięciu latach miesza prawdę z fikcją i obrasta w legendę. W niepamięć idą nazwiska, daty, mylone są fakty. Z tego też powodu narodziła się myśl dokonania inwentaryzacji wszystkich (w miarę możliwości) wojennych miejsc pochówku żołnierskiego na terenie Warszawy. Ramy chronologiczne opracowania odnoszą się do okresu od 1656 r., z którego pozostały do dnia dzisiejszego informacje o kilku wojennych mogiłach, do roku 1945 kiedy to zakończyła się II wojna światowa, tak krwawo zapisana w dziejach narodu polskiego, Europy i świata. W opracowaniu tym nie są uwzględnione mogiły cywilnych ofiar wojen, a w szczególności II wojny światowej oraz mogiły członków organizacji podziemnych walczących z władzą komunistyczną po 1945 r. jak i poległych w tych walkach żołnierzy WP i funkcjonariuszy MO oraz MBP (jest to temat na osobne opracowanie). Poza kilkoma przykładami nie uwzględniano w spisie mogił symbolicznych oraz mogił poległych, którzy zostali pochowani w grobach rodzinnych.

Książka została podzielona na część opisową (opisującą ogólnie grobownictwo wojenne w Polsce) oraz na część szczegółową, w której w układzie alfabetycznym opisano cmentarze wojenne i wojskowe, kwatery i mogiły na cmentarzach cywilnych i samodzielne mogiły zbiorowe oraz indywidualne. Zdajemy sobie sprawę, że na terenie Warszawy znajdują się jeszcze częściowo zapomniane mogiły żołnierskie i powstańcze, o których pamięta coraz mniej osób. Jeśli ktokolwiek z Państwa, miałby jakiekolwiek informacje (opisy, plany, zdjęcia, relacje, rysunki, publikacje itp.) na temat miejsc opisanych w książce lub o miejscach, które nie zostały w nej uwzlędnione, proszę o kontakt z nami. Przekazane nam dodatkowe informacje posłużą do wzbogacenia następnego wydania książki.

Wszystkim zainteresowanym historią Warszawy i rozsianym po jej terenie pamiątkom minionych wydarzeń życzymy przyjemnej lektury oraz niezapomnianych przeżyć i wrażeń na szlaku podczas zwiedzania miejsc żołnierskiego pochówku.
Paweł Ajdacki
Paweł Tywoniuk.




Prezentacje zeszyt 5 - "Przyroda Celestynowa i okolic"
autorzy: Paweł Ajdacki, Paweł Tywoniuk
wydanie I, Celestynów 2008
64 str, cena 12 zł
książka jest do kupienia w Centrum Informacji Turystycznej na dworcu PKP w Otwocku - godziny otwarcia, telefon, mail w zakładce Centrum Informacji Turystycznej. Prezentacje zeszyt 5 - Przyroda Celestynowa i okolic

Od autorów.
Walory wypoczynkowe Celestynowa oraz wspaniałe położenie wśród rozległych lasów dostrzeżono już w końcu XIX stulecia. Jednak największy rozwój wczasowiska przypada na okres międzywojenny, brutalnie przerwany wybuchem II wojny światowej.

Dzisiejszy Celestynów jest zupełnie inny, wkraczający śmiało w XXI wiek a jednocześnie pełen uroku, w którym wytrawny turysta znajdzie sporo śladów przeszłości i miejsc urokliwych. Dla osób umiejących się uważnie rozglądać, pozornie nudne i płaskie Mazowsze jest krainą pełną zaczarowanych miejsc. Dolina Ślepoty pod Ponurzycą i olsy nad Pogorzelską Strugą, skromne pozostałości niegdyś rozległej Puszczy Osieckiej, niedoceniane Bagno Całowanie, pozostałości bogatej kultury ludowej, dworki i kapliczki, a czasem i chaty kryte strzechą stanowią o niezaprzeczalnej urodzie Gminy Celestynów. To wszystko jest zaledwie 35 km od centrum Warszawy.

Osią Gminy jest linia kolejowa z Warszawy do Lublina. Stanowi ona najdogodniejsze połączenie z Warszawą. Dzięki niej turyści, nawet w dużej liczbie i z rowerami mogą swobodnie dotrzeć w serce Mazowieckiego Parku Krajobrazowego. Dzięki niej liczni mieszkańcy aglomeracji warszawskiej mogą aktywnie spędzić wolny czas w soboty i niedziele. Z myślą o nich przygotowaliśmy ten skromny przewodnik opisujący walory przyrodniczo - kulturowe Gminy Celestynów. Nasz przewodnik jest pierwszą publikacją turystyczną opisującą tylko i wyłącznie Celestynów i okolice. Tylko w przypadku Dąbrowieckiej Góry i rezerwatu przyrody "Na Torfach" wykroczyliśmy poza granice Gminy. Są to miejsca tradycyjnie odwiedzane przez mieszkańców Gminy jak i turystów przyjeżdżających. Autorzy czują się w miłym obowiązku podziękować Urzędowi Gminy w Celestynowie z Panem Wójtem Stefanem Traczykiem na czele oraz Pani Dyrektor Hannie Pawłowskiej z Gminnego Ośrodka Kultury, bez pomocy których przewodnik ten by nie powstał.

Zdajemy sobie sprawę, że opracowanie nie jest doskonałe. Prosimy więc o nadsyłanie uwag i sugestii pod adresem PTTK, którego członkami są autorzy niniejszego przewodnika. Uwzględnimy je w kolejnym wydaniu.
Paweł Ajdacki
Paweł Tywoniuk

© PTTK Otwock, created by NESTO